YKS AYT Türk Dili ve Edebiyatı

AYT Türk Dili ve Edebiyatı: şiir bilgisi, edebî sanatlar, İslamiyet öncesinden Cumhuriyet'e edebî dönemler, akımlar, yazarlar ve eserleri.

Örnek sorular Bu alandan quiz Üye quizleri

Alan birincisi henüz yok. Bu alanda quiz hazırla, hata bildir ya da üye quizlerini çöz; ilk sen ol!

Alan sıralaması →

Metin bilgisiSIK ÇIKAR

Edebî Metin ve Öğretici Metin

Edebî (sanatsal) metinlerde dil sanatsal işlevde kullanılır; çok anlamlılık, kurmaca ve öznellik öne çıkar (şiir, roman, hikâye, tiyatro). Öğretici metinlerde dil göndergesel işlevdedir; amaç bilgi vermektir, açık ve tek anlamlı bir anlatım kullanılır (makale, deneme, fıkra, sohbet, eleştiri). Paragrafta ana düşünce genellikle giriş veya sonuç cümlesindedir.

Sınavda Dikkat: Deneme ve sohbet öğretici metindir ama yazarın öznel düşüncelerini içerir; 'öğretici metin her zaman nesneldir' genellemesi yanlıştır. Makale ise kanıtlayıcı ve nesnel bir anlatımla yazılır.

Şiir bilgisiSIK ÇIKAR

Ölçü ve Uyak Türleri

Türk şiirinde üç ölçü kullanılır: hece ölçüsü (milli ölçü; dizelerdeki hece sayısının eşitliği), aruz ölçüsü (Arap edebiyatından; hecelerin açıklık-kapalılığı) ve serbest ölçü. Uyak türleri ses benzerliğine göre yarım uyak (tek ses), tam uyak (iki ses), zengin uyak (üç ve daha fazla ses) ve cinaslı uyaktır (yazılışı aynı, anlamı farklı sözcükler). Redif, eklerin veya sözcüklerin aynen tekrarıdır ve uyaktan sonra gelir.

Sınavda Dikkat: Redif ile uyakı ayırırken önce ekleri ve tekrarlanan sözcükleri (redif) sağdan ayır, kalan benzer sesler uyaktır. Halk şiirinde yarım uyak ve redif yaygındır.

Söz sanatlarıSIK ÇIKAR

Teşbih, İstiare, Teşhis, Kinaye

Teşbih (benzetme): benzeyen ve kendisine benzetilen birlikte kullanılır ('Aslan gibi asker'). İstiare (eğretileme): yalnızca biri kullanılır ('Aslanlar cepheye koştu'). Teşhis (kişileştirme): insan dışı varlıklara insan özelliği verilir. İntak: konuşturma. Kinaye: sözün hem gerçek hem mecaz anlamının birlikte düşünülebilmesi. Tevriye: çok anlamlı sözcüğün uzak anlamının kastedilmesi. Tecahül-i arif: bilip de bilmezden gelme.

Sınavda Dikkat: Teşhis ile intak sık karıştırılır: konuşma varsa intak (teşhisi de içerir). Kinayede gerçek anlam da mümkündür, istiarede değildir.

TürlerSIK ÇIKAR

Roman, Hikâye ve Tiyatro Türleri

Roman uzun soluklu, çok kişili ve çok olaylı bir anlatıdır; hikâye daha kısa ve tek bir olaya odaklanır. Olay hikâyesi (Maupassant tarzı) serim-düğüm-çözüm planına sahiptir; durum hikâyesi (Çehov tarzı) kesin bir olay örgüsü yerine bir kesiti anlatır (Türk edebiyatında Sait Faik, Memduh Şevket Esendal). Tiyatro türleri trajedi (yüce kişiler, acıklı son), komedi (gülünç yönler) ve dramdır (ikisinin birleşimi, romantizmle doğdu).

Sınavda Dikkat: Durum hikâyesinde düğüm ve çözüm belirgin değildir; 'serim-düğüm-çözüm' ifadesi olay hikâyesini tanımlar. Dram türü klasisizme karşı romantiklerle ortaya çıktı.

İslamiyet öncesiSIK ÇIKAR

Sözlü ve Yazılı Dönem Ürünleri

Sözlü dönemde şiirler kopuz eşliğinde, yuğ (ölüm törenleri), şölen ve sığır (av) törenlerinde söylendi; şair-din adamı-büyücü kimliklerini taşıyanlara kam, şaman, ozan, baksı denirdi. Türlerden koşuk (sığır törenlerinde, lirik), sagu (yuğda, ağıt), sav (atasözü) ve destan öne çıkar. Yazılı dönemin ilk ürünleri Göktürk Yazıtları (Orhun Abideleri: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tonyukuk) ve Uygur metinleridir.

Sınavda Dikkat: Koşuk halk edebiyatındaki koşmanın, sagu ağıtın, sav ise atasözünün karşılığıdır. Orhun Yazıtları Göktürklere, Uygur metinleri Uygurlara aittir; ikisini karıştırma.

Geçiş dönemiSIK ÇIKAR

Geçiş Dönemi Eserleri

11. yüzyılda verilen ilk İslami Türk eserleri geçiş dönemini oluşturur: Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip, ilk siyasetname, mesnevi biçiminde), Divanü Lügati't-Türk (Kaşgarlı Mahmut, Türkçe-Arapça sözlük, Türkçenin Arapça kadar zengin olduğunu kanıtlama amacı), Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet Yükneki, didaktik) ve Divan-ı Hikmet (Hoca Ahmet Yesevi, tasavvufi hikmetler).

Sınavda Dikkat: Kutadgu Bilig aruzla yazılmış ilk Türkçe eserdir. Divanü Lügati't-Türk Türkçe değil ARAPÇA yazılmış bir sözlüktür ve içinde sözlü dönem ürünlerinden örnekler barındırır.

Halk edebiyatıSIK ÇIKAR

Halk Edebiyatının Üç Kolu

Anonim halk edebiyatında türkü, mani, ninni, ağıt gibi söyleyeni bilinmeyen ürünler yer alır. Âşık edebiyatında saz şairleri koşma (lirik), semai, varsağı, destan ve taşlama gibi türlerde eser verir; temsilcileri Karacaoğlan, Köroğlu, Dadaloğlu, Âşık Veysel'dir. Tekke-tasavvuf edebiyatında ilahi, nefes, nutuk, devriye ve şathiye türleri vardır; temsilcileri Yunus Emre, Pir Sultan Abdal, Kaygusuz Abdal'dır.

Sınavda Dikkat: Koşma halk edebiyatında lirik şiirdir (divan edebiyatındaki gazelin karşılığı); destan ise savaş, kıtlık gibi toplumsal olayları anlatır. Yunus Emre âşık değil tekke şairidir.

Divan edebiyatıSIK ÇIKAR

Divan Şiirinin Nazım Biçimleri ve Şairleri

Gazel aşk, şarap ve güzellik konularını işler, 5-15 beyittir; ilk beyte matla, son beyte makta denir ve şairin mahlası maktada geçer. Kaside din ve devlet büyüklerini övmek için yazılır; bölümleri nesib (giriş), girizgâh, methiye, fahriye ve duadır. Mesnevi her beyti kendi arasında uyaklı, uzun anlatılara elverişli biçimdir. Başlıca şairler: Fuzuli (aşk, ıstırap), Baki (gazel sultanı), Nefi (kaside, hiciv), Nedim (Lale Devri, yerlilik), Şeyh Galip (Hüsn ü Aşk, sebk-i Hindi).

Sınavda Dikkat: Kasidede övgünün yapıldığı bölüm methiye, şairin kendini övdüğü bölüm fahriyedir. Mesnevi divan edebiyatında roman ve hikâyenin işlevini üstlenir; Hüsn ü Aşk bir mesnevidir.

TanzimatSIK ÇIKAR

Tanzimat Edebiyatının İki Dönemi

Birinci dönem (Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa) edebiyatı toplumu eğitmenin aracı olarak gördü; 'sanat toplum içindir' anlayışını benimsedi ve hürriyet, vatan, eşitlik gibi kavramları işledi. Şinasi ilk özel gazeteyi (Tercüman-ı Ahval, Agâh Efendi ile) ve ilk tiyatro eserini (Şair Evlenmesi) yazdı. İkinci dönem (Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamit, Sami Paşazade Sezai) 'sanat sanat içindir' görüşüne yöneldi ve bireysel konuları işledi.

Sınavda Dikkat: İlk yerli roman Şemsettin Sami'nin Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat'ı, ilk realist roman Recaizade Mahmut Ekrem'in Araba Sevdası'dır. İlk tiyatro eseri Şinasi'nin Şair Evlenmesi'dir; Namık Kemal'in Vatan yahut Silistre'si sahnelendiğinde büyük yankı uyandırdı ve yazarının sürgününe yol açtı.

ServetifünunSIK ÇIKAR

Servetifünun ve Fecriati

Servetifünun (Edebiyat-ı Cedide, 1896-1901) Servet-i Fünun dergisi etrafında toplandı; 'sanat sanat içindir' anlayışıyla ağır, süslü bir dil, aruz ölçüsü ve bireysel konular (kaçış, karamsarlık) işledi. Temsilcileri Tevfik Fikret (şiir), Halit Ziya Uşaklıgil (Aşk-ı Memnu, Mai ve Siyah; Batılı anlamda romanın ustası) ve Mehmet Rauf'tur (Eylül, ilk psikolojik roman). Fecriati (1909) 'Sanat şahsi ve muhteremdir' ilkesiyle Servetifünun'un devamı niteliğindeydi; Ahmet Haşim bu topluluktandır.

Sınavda Dikkat: Servet-i Fünun 'fenlerin (bilimlerin) hazinesi' demektir; dergi Ahmet İhsan Tokgöz'ündü, edebiyat kısmını 1896'dan itibaren Tevfik Fikret yönetti. Fecriati'nin bildirisi vardır ama kalıcı eserler veremedi; Ahmet Haşim sonra sembolizmin temsilcisi olarak ön plana çıktı.

10 / 14 kart gösteriliyor

YKS AYT Türk Dili ve Edebiyatı

Konulo Premium

Konulo Premium

Edebî Metin ve Öğretici Metin

Ölçü ve Uyak Türleri

Teşbih, İstiare, Teşhis, Kinaye

Roman, Hikâye ve Tiyatro Türleri

Sözlü ve Yazılı Dönem Ürünleri

Geçiş Dönemi Eserleri

Halk Edebiyatının Üç Kolu

Divan Şiirinin Nazım Biçimleri ve Şairleri

Tanzimat Edebiyatının İki Dönemi

Servetifünun ve Fecriati

Herkes için Konulo Go

Konulo Premium